เจอพิกัด

หากคุณเคยสังเกตร้านอาหารตั้งแต่ร้านระดับมิชลินสตาร์ลงมาถึงร้านสตรีทฟู้ดมักจะเห็นภาพถ่าย “ร5 ทอดปลาทู” ภาพนี้ประดับร้าน เดี๋ยวนี้แอดมินเริ่มเห็นเป็นรูปหล่อทองเหลือง และเรซิ่น 3D ให้เห็นบ้าง ภาพนี้มีความหมายทางประวัติศาสตร์ยาวนานกว่าร้อยปี และมีความหมายเดียวคือ “ทรงทอดปลาทู” แต่พ่อค้าแม่ค้าทั้งหลายมีความเชื่อว่าถ้าประดับภาพนี้ไว้ที่ร้านอาหารจะเรียกลูกค้าสร้างรายได้อย่างงาม มาดูกันว่าประวัติของภาพนี้คืออะไรกันแน่ และ ร5 ทรงทอดปลาทูที่ไหน?

รูป ร.5 ทอดอะไร?

หากคุณถ่ายรูปนี้แล้วนำไปถาม AI นางจะตอบว่าคือภาพ รัชกาลที่ 5 ทรงทอดพระเนตรกระทะ ซึ่งจริงๆ แล้วมันมีความหมายมากไปกว่านั้น จากตำนานเรื่องเล่าของเหล่าข้าราชบริพารครั้งตามเสด็จรัชกาลที่ 5 ประพาสต้นหลายๆ ครั้ง อันแปลเป็นภาษาง่ายๆ คือ ทรงปลอมตัวออกจากวัง เพื่อไปสำรวจวิถีชีวิตชาวบ้าน ทำให้เกิดหลากหลายเรื่องราวเหตุการณ์ที่ชาวบ้านนำมาเล่าต่อเป็นความประทับใจจนถึงทุกวันนี้

ภาพในหลวง ร5 ทอดปลาทูที่พระราชวังดุสิต
ถ่ายโดยเจ้าจอมเอิบ

นี่คือรูป ร5 ทอดปลาทู หลายคนสงสัยว่าทอดที่ไหน (ซึ่งแอดมินก็เคยสงสัยเหมือนกันค่ะ) พอไปอ่านต้นฉบับมาแล้วรู้สึกสนุกดี เลยอยากนำมาแชร์ให้ฟังกัน

ขอเปิดเรื่องด้วยการเฉลยก่อนว่า “ภาพ ร5 ทอดปลาทู” ภาพนี้ทรงทอดที่ครัวในพระราชวังดุสิต กรุงเทพมหานครในปัจจุบัน (ซึ่งเมื่อก่อนเรียกว่าเมืองบางกอก) ถ่ายโดยเจ้าจอมเอิบ ผู้ทรงมีฝีมือในการทอดปลาทู และการถ่ายภาพ จึงทรงรับจบเป็นทั้งช่างภาพ และแม่ครัวในวันนั้นวันเดียวโดยทรงไม่ทราบว่าภาพถ่ายใบนี้ได้เป็นตำนานมาจนถึงทุกวันนี้

ไม่รู้ได้ว่าใครเป็นคนแรกที่เริ่มเอาภาพ “ร5 ทอดปลาทู” มาประดับร้านเพื่อเรียกลูกค้า แต่เรื่องราวของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) กับการเสวยนั้น มีให้ฟังกันตามเรื่องเล่าประพาสต้น (บันทึกเรียบเรียงโดยกรมพระยาดำรงราชานุภาพซึ่งมีศักดิ์เป็นน้อง) ส่วนใหญ่เป็นเรื่องราวที่เกิดระหว่างเสด็จพระราชเดินเนิน (อย่างไม่เป็นทางการ) ไปทางเมืองเพชรบุรี

เมืองเพชรบุรีนี้ถือเป็นเมืองใหญ่ เป็นศูนย์กลางชุมชนมาตั้งแต่ยุคขอม ไม่ว่าจะผ่านเปลี่ยนไปกี่อาณาจักร เมืองเพชรบุรีนี้ก็ยังคงมีชื่อเรื่องน้ำตาลต้นตาล น้ำตาลมะพร้าว และอาหารท้องถิ่น โดยเฉพาะ “ปลาทู” ซึ่งถือว่าเป็นเมนูอีลิทมากในยุคนั้น

“ปลาทู” เป็นสิ่งมีราคาในยุคนั้นเพราะกว่าจะได้มา ต้องออกเรือไปทะเลบริเวณที่ไกลมาก หรือต้องรับซื้อจากเรือประมงที่ออกเรือไกลๆ อีกที และปลานี้ได้ถูกแปรรูปถนอมอาหารด้วยเกลือ มีกรรมวิธีทำปลาทูโดยเฉพาะของชาวบ้านที่รู้กัน และถ้าหากคนเมืองพระนครอยากจะกิน ก็ต้องซื้อจากพ่อค้าที่นำจากเพชรบุรีไปขาย ไม่เหมือนไข่เป็ดไข่ไก่ที่หาซื้อได้ทุกตลาดตลอดเวลา

แม้ปัจจุบันนี้เราจะเห็น “ปลาทู” กันแทบทุกตลาดจนชินตา แต่สมัยก่อนก็ไม่ใช่ว่าใครจะกินได้ ถ้าทอดไม่ดีมักจะคาว อีกอย่างครัวสมัยก่อนเป็นครัวไทยใช้เตาถ่าน คุมไฟยากกว่าเตาแก๊สหรือเตาไฟฟ้าแบบปัจจุบันนี้ ดังนั้นคนที่จะทำกับข้าวเก่ง ถือว่าเป็นคนที่มีเซ้นส์ประสาทสัมผัสดีรอบด้าน

ซึ่งนี่ก็น่าจะเป็นจุดที่ทำให้มีคนคิดว่าภาพรัชกาลที่ 5 ทอดปลาทูนี้ มีคุณค่าทางความหมาย อันหมายถึง คนที่จะต้องใจเย็นและสังเกต ตั้งแต่การเลือกปลาทู เลือกน้ำมัน จุดเตา คุมไฟ เหมือนดั่งเหล่าแม่ครัวที่ต้องละเอียดอ่อนในการเตรียมอาหารนั่นเอง

จบเรื่องรูป ร5 ทอดปลาทู มาดูเกร็ดประวัติศาสตร์กันสักหน่อย

ตลอดรัชสมัยของท่านเกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างมาก โดยท่านได้ปรับเปลี่ยนการปกครองมาเป็นแบบเทศาภิบาล คือเริ่มให้มีมณฑล จังหวัด มีผู้ดูแลมณฑล บุคคลเหล่านี้เป็นผู้นำชุมชนอยู่เดิม มียศ มีศักดินา โดยรัชกาลที่ 5 ท่านก็เดินทางไปพบปะอยู่บ่อยครั้ง และหลายๆ ครั้ง ท่านก็เสด็จอย่างไม่เป็นทางการทำให้ปลายทางรับเสด็จกันแทบไม่ทันทีเดียว

ใครที่เคยติดตามประวัติของรัชกาลที่ 5 จะทราบว่าท่านชอบปลอมตัวออกมาสำรวจวัฒนธรรมท้องถิ่น เพื่อดูว่าประชาชนในแผ่นดินของท่านใช้ชีวิตอยู่อย่างไร ทำให้มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับอาหารต่างๆ มากมาย ดังเช่น

ครั้งหนึ่งทรงเสด็จทางชลมารคไปทางอยุธยาครั้งหนึ่ง และเรือได้ไปหยุดที่บ้านริมน้ำหลังหนึ่ง เจอชาวบ้านตายายสองผัวเมีย กำลังจะกินมื้อเย็น คนสมัยนั้นก็ใจดี ใครขึ้นท่ามาก็ถามกันว่ากินข้าวมากันหรือยัง? สมัยนั้นยังไม่ค่อยมีรูปถ่ายแพร่หลายเหมือนทุกวันนี้ ผู้เป็นสามีก็ไม่เคยเห็นพระมหากษัตริย์ ถึงเคยเห็นตามรูปที่ติดอยู่ในธนบัตรหรือสถานที่ราชการก็คงจำไม่ได้ จึงชวนพระองค์มากินข้าวด้วย ต้อนรับเป็นอย่างดี จนกระทั่งพระองค์เสด็จกลับเขาก็ยังไม่ทราบว่าเป็นในหลวง

ตายายทั้งสองพอจะเป็นผู้มีฐานะอยู่บ้าง ระหว่างกินข้าวกันก็คุยกับในหลวง (ซึ่งเขาก็ไม่รู้ว่าเป็นในหลวง) โดยเรียกพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวว่า “คุณ” และยังเล่าว่าตัวตาเองก็เคยไปเมืองบางกอกมาแล้วบ้างเหมือนกัน และหากคุณผ่านมาทางนี้อีกก็อยากจะฝากซื้อปืนสักกระบอก และได้คุยกันต่ออย่างสนุกสนาน

ภายหลัง “คุณ” หรือ “ในหลวงรัชกาลที่ 5” ทรงมอบธนบัตรใส่ซองให้ 400 บาท เป็นค่ายืมครัวทำกับข้าว และค่าวัตถุดิบทำอาหารเลี้ยงพระองค์และข้าราชบริพารที่ตามเสด็จ ทำให้คุณตาเริ่มสงสัยแล้วว่าชายหนวดงามนี้เป็นใคร และหลังจากเปิดซองธนบัตรดู พบว่าชายที่เพิ่งเลี้ยงข้าวลงเรือไปนั้น เป็นคนเดียวกันกับรูปบนธนบัตร และได้รับการยืนยันจากมหาดเล็กที่มาด้วยกันว่า นี่แหละเดอะคิง! ทำให้คุณตาต้องพากันมาเข้าเฝ้าเพื่อขออภัยโทษที่พูดจาล่วงเกินเมื่อครั้งนั้น

นอกจากพระองค์จะไม่ถือสาแล้วทรงให้คนไปจัดหาปืนเมาเซอร์มาพระราชทานแก่ตาช้าง ส่วนยายพลับได้รับพระราชทานหีบหมากเงินสลักลายพระนาม ถือว่าทั้งสองเป็นเพื่อนต้น (เพื่อนของในหลวงที่เป็นสามัญชน) คนแรกๆ ของพระองค์ และต่อมาเมื่อรัชกาลที่ 5 เสด็จพระราชดำเนินประพาสยุโรป ก็ซื้อของขวัญมาฝากตาช้างด้วย

การเสด็จประพาสต้นของในหลวงรัชกาลที่ 5 นี้นำมาซึ่งการเปลี่ยนแปลงครั้งยิ่งใหญ่ของประเทศไทย ความเจริญต่างๆ กระจายออกจากศูนย์กลาง และรัชกาลที่ 5 ทรงรับฟังปัญหา และบริบทสภาพแวดล้อมของคนต่างชาติ ต่างพันธุ์ ที่อยู่บนแผ่นดินเดียวกัน ให้มีกฎระเบียบที่สามารถอยู่ด้วยกันได้โดยไม่แบ่งวรรณะและศาสนา

สิ่งที่ขาดไม่ได้ในการเสด็จประพาสแต่ละครั้ง ก็คือทรงต้องแวะกินข้าว และการได้ลิ้มลองอาหารสามัญชน ทำให้พระองค์ไม่เบื่อ และดูเป็นพระมหากษัตริย์ที่เข้าถึงประชาชนแบบ Soft Power โดยเฉพาะเมนูปลาทูทอดจากเมืองเพชรบุรี อีกหนึ่งสถานที่นิยมเสด็จเปลี่ยนพระราชอิริยาบถ

อ้างอิง :
1. เกร็ดประวัติศาสตร์ v 2
2. จดหมายเหตุ เรื่องเสด็จประพาสต้นในรัชกาลที่ 5 ครั้งที่แรกและครั้งที่ 2 ประพันธ์โดยกรมพระยาดำรงราชานุภาพ https://www.finearts.go.th

ในร้านค้าออนไลน์ก็มีศิลปินออกแบบสร้างฟิกเกอร์​ “ร5 ทอดปลาทู” และภาพในกรอบพร้อมส่ง สำหรับคนที่เปิดกิจการร้านอาหารและต้องการกำลังใจเตรียมเปิดร้าน และเป็นเครื่องเตือนใจว่าตลอดทุกขั้นตอนที่ทำอาหารเมนูต่างๆ จะต้องรู้จักสังเกต ละเมียดละไม รอบคอบ เหมือนดังในหลวงท่านทรงพิจารณาทอดปลาทูอย่างระมัดระวังให้ความร้อนเสมอกัน ปลาทูจะได้ไม่คาว อร่อยเมื่อกินกับข้าวสวยร้อนๆ นั่นเอง

หากใครจะเปิดร้านใหม่ และหาพระรูปพร้อมพระพุทธรูปเข้าร้าน มี คำอัญเชิญพระพุทธรูปบูชาประดิษฐานเชิญพระพุทธรูปเข้าบ้าน มาแนะนำดังนี้

นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมาสัมพุทธัสสะ (๓ จบ)

เอตัง โข อาสะนัง ภันเต ปัจจัตตัง โว อะนุจฉะวิง นิสินนาอาสะเน โหถะ อัมหากัง ทีฆะรัตตัง หิตายะ สุขายะ

ข้าพเจ้า ได้จัดสถานที่ประดิษฐาน อันสมควรแก่พระพุทธปฏิมา เพื่อถวายเป็นพุทธบูชาไว้ ณ ที่นี้ขออัญเชิญพระพุทธปฏิมาโปรดประดิษฐาน ณ สถานที่สักการบูชานี้ เพื่อความเป็นสิริมงคล แก่ข้าพเจ้า พร้อมด้วยครอบครัว และบริวารชน ตลอดกาลนานเทอ