“พระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตาราม” องค์พระประธานในชุดเบญจภาคีที่นักสะสมทั่วฟ้าเมืองไทยต่างใฝ่ฝันครอบครอง บทความนี้จะพาทุกท่านไปทำความรู้จักกับประวัติความเป็นมา พระสมเด็จวัดระฆัง พร้อมพุทธคุณ และการจำแนก พระสมเด็จวัดระฆังทุกพิมพ์ เพื่อเป็นแนวทางสำหรับผู้ที่ศรัทธาและต้องการศึกษาพระสมเด็จวัดระฆังแท้

ใครเป็นคนสร้าง “พระสมเด็จวัดระฆัง” และสร้างปีไหน?

พระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตาราม จาก วัดระฆังโฆสิตาราม เขตบางกอกน้อย กรุงเทพมหานคร ผู้สร้างคือ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) ซึ่งเป็นศิษย์เอกของสมเด็จพระสังฆราช (สุก) ไก่เถื่อน ผู้สร้าง “พระสมเด็จฯ อรหัง” อันโด่งดัง สำหรับคำถามที่ว่า พระสมเด็จวัดระฆัง สร้างปีไหน นั้น คำตอบคือ ท่านเจ้าประคุณสมเด็จฯ โต ได้เริ่มสร้างพระสมเด็จฯ วัดระฆังในปี พ.ศ. 2409 หลังจากที่ท่านได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็น “สมเด็จพระพุฒาจารย์” ในปี พ.ศ. 2407 โดยมีแรงบันดาลใจจากการได้พบพระพิมพ์โบราณที่วัดร้างในจังหวัดกำแพงเพชร จึงดำริที่จะสร้างพระเพื่อสืบทอดพระพุทธศาสนาให้ยั่งยืนสืบไป ใครที่อยากเห็นพระสมเด็จวัดระฆังทุกรุ่น ก็คงจะยากหน่อย แต่ก็มีลูกศิษย์ลูกหาที่รวบรวมภาพไว้ให้ชมดังนี้

พระสมเด็จวัดระฆังแท้ ทุกพิมพ์ มีกี่รุ่น?

ใครที่สงสัยว่า สมเด็จวัดระฆังมีรุ่นไหนบ้าง จากข้อมูลเพจห้องสมุดพระสมเด็จวัดระฆัง เผยว่าพระสมเด็จวัดระฆังแท้ มี 5 รุ่นใหญ่ๆ ที่สร้างตั้งแต่ปี พ.ศ. 2409 – 2415 ได้แก่ พิมพ์ใหญ่พระประธาน พิมพ์เจดีย์ พิมพ์เกศบัวตูม พิมพ์ฐานแซม และพิมพ์ปรกโพธิ์

พระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่

พระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่ หรือเรียกว่า พิมพ์ใหญ่พระประธาน เป็นพิมพ์ที่นักสะสมมักใช้เป็นเกณฑ์หลักในการศึกษา “เนื้อพระสมเด็จ” และ “การตัดขอบ” ถือเป็นแม่พิมพ์ที่เป็นมาตรฐานสูงสุดและได้รับความนิยมอันดับหนึ่ง มีจุดเด่นคือ “วงพระพักตร์” ที่ชัดเจน อกนูนเด่นเป็นสง่า และฐานทั้ง 3 ชั้นมีความสมดุลและสวยงามที่สุด

พระสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์ฐานแซม

พระสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์ฐานแซม องค์พระมีลักษณะชะลูดและดูสง่างามเป็นเอกลักษณ์ เป็นพิมพ์ที่ได้รับความนิยมสูงรองจากพิมพ์ใหญ่ มีลักษณะเด่นที่แตกต่างจากพิมพ์อื่นคือ “เส้นฐานแซม” หรือเส้นฐานรองชั้นที่ 1 ที่ปรากฏขึ้นมาแทรกระหว่างฐานชั้นล่างสุดกับฐานชั้นกลาง

พระสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์เจดีย์

พระสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์เจดีย์ จุดสังเกตสำคัญคือ “พระเกศ” ที่เรียวยาวจรดซุ้มเรือนแก้ว และมีองค์พระที่ค่อนข้างเพรียวบาง สง่างามสอดคล้องกับชื่อพิมพ์ ชื่อพิมพ์มาจากรูปทรงขององค์พระที่มีเค้าโครงคล้ายกับ “องค์พระเจดีย์”

พระสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์ปรกโพธิ์

พระสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์ปรกโพธิ์ มีความพิเศษด้วย “ลายใบโพธิ์” ที่ปรากฏเหนือพระเศียร ซึ่งเป็นตัวแทนของร่มโพธิ์ร่มไทรของพระพุทธศาสนา พิมพ์นี้ถือเป็นพิมพ์ที่มีความงดงามทางศิลปะสูง เนื่องจากต้องแกะแม่พิมพ์ให้มีรายละเอียดของใบโพธิ์ประกอบกับองค์พระ

พระสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์เกศบัวตูม

พระสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์เกศบัวตูม เป็นพิมพ์ที่มีความสวยงามและอ่อนช้อยด้วยเส้นสายที่โค้งมน ถือเป็นพิมพ์ที่มีเสน่ห์สำหรับนักสะสมที่ชื่นชอบความนุ่มนวลของพิมพ์ทรง จุดเด่นที่สุดคือ “พระเกศ” ที่มีลักษณะป้อมสั้นคล้ายกับ “ดอกบัวตูม” ที่ยังไม่บาน

พระสมเด็จวัดระฆังแท้ สร้างมาจากอะไร?

มวลสารที่ใช้ในขั้นตอนการสร้างพระสมเด็จวัดระฆังแท้ คือปูนขาวจากเปลือกหอยเผาเป็นส่วนผสมหลัก ส่วนผสมประสานได้แก่ใบลานเผา ดอกไม้แห้ง เศษจีวร และใช้น้ำมันตังอิ้วเป็นตัวประสานเนื้อพระเพื่อป้องกันการแตกร้าว ผงพุทธคุณ เกิดจากการลบผงอักขระเลขยันต์จากผงปถมัง, ผงอิทธิเจ, ตรีนิสิงเห, มหาราช และพุทธคุณ และแม่พิมพ์ของพระสมเด็จฯ ถือเป็นงานศิลปะแบบ Abstract ที่เน้นลายเส้นแทนรูปองค์พระเสมือนจริง ซึ่งมีความงดงามเป็นเอกลักษณ์

พุทธคุณของพระสมเด็จวัดระฆัง

พุทธคุณของพระสมเด็จวัดระฆังนั้นเป็นที่ประจักษ์แก่ผู้บูชามาช้านาน ทั้งในด้านเมตตามหานิยม แคล้วคลาดปลอดภัย และเสริมสิริมงคลแก่ผู้ครอบครอง ด้วยบารมีธรรมของสมเด็จฯ โต ที่ท่านได้อธิษฐานจิตปลุกเสกพระเครื่องด้วยกระบวนการทางจิตชั้นสูง ทำให้พระสมเด็จฯ วัดระฆัง ได้ชื่อว่าเป็น “จักรพรรดิแห่งพระเครื่อง” ที่ทรงคุณค่าทางจิตใจและประวัติศาสตร์

พระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่ ทั้ง 4 พิมพ์ที่เป็นที่สะสมมากที่สุด

นักสะสมพระสมเด็จวัดระฆัง นิยมตามหา “พระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่” มาสะสม โดย 4 พิมพ์ที่นิยมมากที่สุด มีดังนี้

1. พระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่ พิมพ์ที่ 1 (พิมพ์ที่มีเส้นแซมใต้ตัก) เป็นพิมพ์ที่ได้รับความนิยมสูงและหายาก เอกลักษณ์สำคัญคือมี “เส้นแซม” นูนเด่นอยู่ใต้ตัก ลากจากใต้เข่าขวาโค้งม้วนไปซุกใต้เข่าซ้ายพระ ใบหน้ามีลักษณะออกเหลี่ยมไม่เป็นทรงรี เกศสั้นกว่าทุกพิมพ์ และมีจุดเว้า 2 จุดที่หัวไหล่ซ้ายพระ เส้นสังฆาฏิเป็นเส้นเรียวบางถ้ากดพิมพ์ลึก ช่วงลำตัวดูสั้นกว่าพิมพ์อื่น ฐานชั้นบนสุดมีเส้นนูนเล็กๆ ลากยาวคล้ายรอยเครื่องมือแกะแม่พิมพ์ เส้นกรอบแม่พิมพ์ด้านซ้ายมือพระจะลากลงมาถึงแค่กึ่งกลางแขนซ้ายและไม่เกินข้อศอก พื้นที่ในซุ้มครอบแก้วจะต่ำกว่าพื้นที่นอกซุ้มเล็กน้อย ทั้งนี้ในวงการพระเครื่องมักพบเส้นแซมชัดเจนในแม่พิมพ์นี้เพียงพิมพ์เดียว

2. พระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่ พิมพ์ที่ 2 (พิมพ์อกตัววี) เป็นพิมพ์ที่มีหมุนเวียนในวงการค่อนข้างมาก จุดสังเกตหลักคือช่วงอกที่เป็นรูปทรงตัววี ทั้งแบบอกวีแคบและอกวีกว้าง ใบหน้าเป็นรูปไข่มีปลายคางสอบแหลม เกศค่อนข้างยาวกว่าพิมพ์ที่ 1 และเอียงไปทางซ้ายมือพระเล็กน้อย การวางแขนกว้างและโย้ไปทางขวามือพระเล็กน้อย ช่วงลำตัวถึงมือประสานดูยาวกว่าแม่พิมพ์ที่ 1 ร่องระหว่างฐานชั้นบนกับหน้าตักพระด้านขวามือจะตื้นแล้วค่อยๆ ลึกลาดไปทางซ้ายมือ พื้นที่ภายในร่องระหว่างฐานชั้นกลางกับฐานชั้นบนสูงเสมอกับพื้นรอบตัวองค์พระ เส้นกรอบแม่พิมพ์ด้านซ้ายมือพระลากยาวถึงกึ่งกลางแขนซ้ายพระแล้วแนบกลืนหายไปในซุ้มครอบแก้ว

3. พระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่ พิมพ์ที่ 3 (พิมพ์อกกระบอก) ถือเป็นแม่พิมพ์ที่หายากมากที่สุดในบรรดาพิมพ์ใหญ่ทั้ง 4 พิมพ์ ลักษณะเด่นคืออกและข้างลำตัวจะมีลักษณะเป็นเส้นตรงทิ้งดิ่งลงมาคล้ายรูปทรงกระบอก อันเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของพิมพ์นี้ ใบหน้าเป็นรูปไข่ การวางแขนกว้างและโย้ไปทางขวามือพระคล้ายพิมพ์ที่ 2 เกศยาวกว่าพิมพ์ที่ 1 และเอียงไปทางซ้ายมือเล็กน้อย ช่วงลำตัวถึงมือประสานยาวกว่าแม่พิมพ์ที่ 1 รักแร้ซ้ายโค้งสูงกว่าข้างขวา เนื้อที่ระหว่างรักแร้กับหัวไหล่ข้างซ้ายพระบางกว่าด้านขวา ร่องระหว่างฐานชั้นบนกับหน้าตักพระทางขวามือตื้นแล้วลาดลึกลงไปทางซ้ายมือ เส้นกรอบแม่พิมพ์ด้านซ้ายมือพระลากยาวถึงกึ่งกลางแขนซ้ายก่อนกลืนหายไปในซุ้ม

4. พระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่ พิมพ์ที่ 4 (พิมพ์เกศทะลุซุ้ม) เป็นพิมพ์ที่มีจำนวนมากและแบ่งย่อยได้หลายแม่พิมพ์ เอกลักษณ์ที่โดดเด่นคือปลายเกศจะยาวทะลุซุ้มครอบแก้วขึ้นไปเล็กน้อย ใบหน้าเป็นรูปไข่เรียวได้สัดส่วน ช่วงลำตัวตั้งแต่อกถึงเอวจะเป็นรูปตัววีและผายออกทั้งสองข้าง แขนทิ้งตรงลงมาแต่มีความกว้างและยาวกว่าพิมพ์ที่ 1 ถ้ากดพิมพ์ได้ลึกจะเห็นหูพระรำไรทั้งสองข้าง ส่วนใหญ่จะตัดปีกกว้างหรือมีลักษณะกรอบกระจก ช่วงระดับไหปลาร้าจนถึงมือประสานยาวกว่าแม่พิมพ์ที่ 1 พื้นที่ในซุ้มครอบแก้วต่ำกว่าพื้นที่นอกซุ้มเล็กน้อย ร่องระหว่างฐานชั้นกลางกับฐานชั้นบนสูงเสมอกับพื้นรอบองค์พระ เป็นพิมพ์ที่ อ.เต็ก นครปฐม ชื่นชอบมากที่สุดพิมพ์หนึ่ง

สำหรับนักสะสมนั้น การมี พระสมเด็จวัดระฆัง สักพิมพ์ไว้ในครอบครองถือเป็น ความภาคภูมิใจ และมีคุณค่าทางจิตใจ ผู้สะสมส่วนใหญ่มีความเลื่อมใสศรัทธาในสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) นอกจากนี้บางพิมพ์มีจำนวนน้อยและหายาก บางคนยังถือว่าเป็นการลงทุน และส่งต่อเป็นมรดกให้แก่ครอบครัว

บรรณานุกรม

1. พระสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์ใหญ่ทั้ง 4 แม่พิมพ์., ช้างวัดห้วย., https://www.changwathuay.com/web15/2021-12-15-18-20-07/169
2. พระสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์ใหญ่., สมาคมผู้นิยมพระเครื่องบูชาไทย., https://www.samakomphra.com/page/home/views/w4e254g4i5e5e4h4c2e494r2h2c444e2b4y2d4z264l2o3h4n5m4y534q5m5a2b4j264m2p2p2g2w4/